زﯾﺮﺳﺎﺧﺖ‌ﻫﺎ و امکاﻧﺎت ﻋﻤﻮمی دوره ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎﺷﺎه

انقلاب اسلامی ایران پدیده‌ای ساده و ناگهانی نبود؛ بلکه نتیجهٔ فشارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی انباشته‌ای بود که در طول چند دهه، در اعماق جامعهٔ ایرانی شکل گرفته بود. یرواند آبراهامیان، تاریخ‌نگار برجسته، این انقلاب را فورانی می‌داند که مانند آتش‌فشانی از دل نارضایتی‌های عمیق مردمی سربرآورد، نه حاصل چند اشتباه سیاسی لحظهٔ آخر.

فریدون هویدا، نمایندهٔ سابق ایران در سازمان ملل و برادر امیرعباس هویدا، در کتاب سقوط شاه، به نقش شاه در تشدید بحران اشاره می‌کند. او باور دارد که شاه، برخلاف تصور برخی که نقش آمریکا را پررنگ می‌دانند، با تصمیمات نادرست و انزوای سیاسی‌اش، مسیر سقوط را خود هموار کرد. البته بعضی صاحب‌نظران معتقدند انقلاب ایران بخشی از طرحی بزرگ‌تر برای بی‌ثبات‌سازی منطقه بود.

ویلیام داگلاس، قاضی دیوان عالی آمریکا، انقلاب‌های خاورمیانه را نشانهٔ بیداری مردم گرسنه و استعمارزده می‌داند. از دید او، این تحولات، برخاسته از نیاز به عدالت و رهایی بود، نه ایدئولوژی‌های وارداتی. مردم منطقه، قرن‌ها تحت سلطه و ستم بودند و قرن بیستم، زمان بیداری و جنبش‌شان فرا رسید.

در نگاه آنتونی پارسونز، سفیر پیشین بریتانیا در ایران، انقلاب ایران نه یک تغییر رژیم معمول، بلکه فروپاشی کامل یک خودکامگی متمرکز بود. این انقلاب، بنیان نظام شاهنشاهی را از ریشه برچید و جامعه‌ای نو را با آرمان‌های جدید پدید آورد.

ماروین زونیس، استاد دانشگاه شیکاگو، به وجه فرهنگی انقلاب اشاره می‌کند. یکی از اهداف اصلی امام خمینی، شکستن باور عمومی به سلطهٔ مطلق آمریکا بود. شعار «آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند بکند» تنها یک شعار سیاسی نبود، بلکه تلاشی فرهنگی برای بازسازی روحیهٔ استقلال‌طلبی در ملت ایران بود؛ روحیه‌ای که در برابر ترس از قدرت‌های خارجی ایستادگی کند.

در نهایت، آرتور میلسپو، مشاور اقتصادی آمریکایی در ایران عصر پهلوی، بر این باور بود که تاریخ ایران بارها نشان داده که سلطنت مطلقه و دیکتاتوری راه به جایی نمی‌برند. او تأکید می‌کرد که اگر مردم ایران خواهان استقلال و حاکمیت مردمی‌اند، باید راهی سخت اما پایدار را در پیش گیرند و از آن منحرف نشوند.

انقلاب اسلامی، محصول تلاقی همهٔ این عوامل بود: فشارهای اجتماعی، اشتباهات سیاسی، خشم تاریخی از استبداد، بیداری فرهنگی و تمایل به استقلال واقعی. انقلابی که نه‌تنها چهرهٔ ایران را دگرگون کرد، بلکه پیامدهای ژئوپولیتیکی آن، منطقه و جهان را هم تحت‌تأثیر قرار داد.